Cholesterol is een vetachtige stof die van nature voorkomt in alle cellen van ons lichaam en essentieel is voor verschillende lichaamsfuncties. Het speelt een cruciale rol bij de productie van hormonen zoals testosteron en oestrogeen, de vorming van celwanden, en de aanmaak van galzuren die nodig zijn voor de vertering van vetten. Ons lichaam produceert zelf ongeveer 80% van het benodigde cholesterol in de lever, terwijl de overige 20% afkomstig is uit voeding.
Er bestaan twee hoofdtypen cholesterol: HDL (High Density Lipoprotein) en LDL (Low Density Lipoprotein). HDL-cholesterol wordt vaak 'goed cholesterol' genoemd omdat het overtollig cholesterol uit de bloedvaten naar de lever transporteert waar het wordt afgebroken. LDL-cholesterol daarentegen wordt 'slecht cholesterol' genoemd omdat het cholesterol vanuit de lever naar de weefsels brengt en zich kan ophopen in de slagaderwanden, wat leidt tot aderverkalking.
Voor gezonde volwassenen geldt een totaal cholesterolgehalte van minder dan 5,0 mmol/L als normaal. Het LDL-cholesterol moet idealiter onder de 3,0 mmol/L blijven, terwijl HDL-cholesterol hoger dan 1,0 mmol/L (mannen) of 1,2 mmol/L (vrouwen) moet zijn. Behandeling wordt overwogen wanneer deze waarden overschreden worden, vooral bij aanwezige risicofactoren voor hart- en vaatziekten.
Verhoogd cholesterol kan leiden tot ernstige gezondheidsproblemen, voornamelijk door het ontstaan van aderverkalking (atherosclerose). Deze aandoening veroorzaakt vernauwing en verharding van de slagaders, wat het risico op hartinfarcten, beroertes en perifere vaatziekten significant verhoogt. Hoge cholesterolwaarden kunnen ook leiden tot de vorming van galstenen en andere complicaties. Omdat verhoogd cholesterol vaak geen symptomen veroorzaakt, is regelmatige controle via bloedonderzoek essentieel voor vroege detectie.
Genetische aanleg speelt een belangrijke rol bij cholesterolwaarden. Familiaire hypercholesterolemie is een erfelijke aandoening waarbij het lichaam moeite heeft met het afbreken van LDL-cholesterol. Mensen met deze aandoening hebben vaak van jongs af aan verhoogde cholesterolwaarden. Een familiegeschiedenis van hart- en vaatziekten op jonge leeftijd kan wijzen op erfelijke cholesterolproblemen.
Voeding en levensstijl zijn de belangrijkste beïnvloedbare factoren voor cholesterolwaarden. Een dieet rijk aan verzadigde vetten, transvetten en cholesterol kan de bloedcholesterol verhogen. Gebrek aan lichaamsbeweging, overgewicht en roken dragen bij aan ongunstige cholesterolprofielen. Daarnaast kunnen stress en overmatig alcoholgebruik negatieve effecten hebben. De volgende voedingsmiddelen kunnen cholesterol verhogen:
Verschillende medische aandoeningen kunnen cholesterolwaarden negatief beïnvloeden. Diabetes mellitus, schildklieraandoeningen (vooral hypothyreoïdie), nierziekten en leveraandoeningen kunnen leiden tot verhoogd cholesterol. Ook bepaalde medicijnen zoals corticosteroïden, bètablokkers en sommige diuretica kunnen cholesterolwaarden verhogen. Het is belangrijk dat deze onderliggende aandoeningen adequaat behandeld worden om cholesterolwaarden te normaliseren.
Met het stijgen van de leeftijd nemen cholesterolwaarden natuurlijk toe, vooral na de menopauze bij vrouwen door dalende oestrogeenspiegels. Mannen hebben over het algemeen een hoger risico op verhoogd cholesterol vanaf hun veertigste levensjaar, terwijl dit risico bij vrouwen toeneemt na de overgang.
Statines behoren tot de meest voorgeschreven cholesterolverlagende medicijnen in België. Atorvastatine (Lipitor), simvastatine (Zocor) en rosuvastatine (Crestor) zijn de meest gebruikte werkzame stoffen. Deze medicijnen remmen de productie van cholesterol in de lever en zijn zeer effectief in het verlagen van LDL-cholesterol. Statines zijn verkrijgbaar op voorschrift en worden door het RIZIV terugbetaald onder bepaalde voorwaarden. De dosering wordt aangepast op basis van uw cholesterolwaarden en cardiovasculaire risico. Regelmatige controle door uw arts is essentieel voor optimale resultaten en het monitoren van mogelijke bijwerkingen.
Ezetimibe (Ezetrol) werkt anders dan statines door de opname van cholesterol in de darm te blokkeren. Dit medicijn wordt vaak gecombineerd met statines voor een dubbele aanpak. Populaire combinatiepreparaten in België zijn Inegy (ezetimibe + simvastatine) en andere vaste combinaties. Deze combinatietherapie is bijzonder effectief voor patiënten die met statines alleen onvoldoende cholesterolverlaging bereiken. Ezetimibe is goed verdraagbaar en vormt een waardevolle aanvulling op de cholesterolbehandeling.
PCSK9-remmers zoals evolocumab en alirocumab zijn innovatieve injecteerbare medicijnen voor patiënten met zeer hoge cholesterolwaarden of erfelijke cholesterolstoornissen. Deze medicijnen worden gebruikt wanneer statines en andere therapieën onvoldoende effect hebben. In België zijn PCSK9-remmers beschikbaar via gespecialiseerde centra en onder strikte terugbetalingsvoorwaarden. De behandeling vereist regelmatige monitoring door een cardioloog of lipidoloog.
Naast statines zijn er andere medicijnen beschikbaar zoals fibraten (fenofibraat) die vooral triglyceriden verlagen, en galzuurharsen die cholesterol binden in de darm. Deze medicijnen worden gebruikt bij specifieke lipidenstoornissen of wanneer statines niet verdragen worden. Nicotinezuur en omega-3 vetzuren kunnen ook een rol spelen in de cholesterolbehandeling. De keuze voor alternatieve medicijnen wordt bepaald door uw lipidenprofiel, medische geschiedenis en eventuele contra-indicaties voor statines.
Statines werken door het enzym HMG-CoA reductase te remmen, dat een cruciale rol speelt bij de cholesterolproductie in de lever. Door dit enzym te blokkeren, vermindert de lever haar eigen cholesterolproductie. Als reactie hierop verhoogt de lever het aantal LDL-receptoren om meer cholesterol uit het bloed op te nemen. Dit dubbele effect resulteert in een significante verlaging van het LDL-cholesterol in het bloed. Statines hebben ook ontstekingsremmende eigenschappen die bijdragen aan hun beschermende effect tegen hart- en vaatziekten.
Ezetimibe werkt door het NPC1L1-transporter in de dunne darm te blokkeren, waardoor de opname van cholesterol uit voeding en galzuren wordt verminderd. Dit resulteert in minder cholesterol dat naar de lever wordt getransporteerd. Als compensatie verhoogt de lever de opname van cholesterol uit het bloed, wat leidt tot lagere cholesterolwaarden. Deze unieke werking maakt ezetimibe een ideale aanvulling op statines.
Combinatietherapie gebruikt meerdere werkingsmechanismen tegelijk voor maximale cholesterolverlaging. De meest effectieve combinaties zijn:
Deze combinaties zijn vaak effectiever dan het verhogen van de statinedosis en kunnen bijwerkingen minimaliseren terwijl optimale cholesterolwaarden worden bereikt.
Statines worden over het algemeen goed verdragen, maar kunnen enkele bijwerkingen veroorzaken. De meest voorkomende bijwerkingen zijn spierpijn, hoofdpijn, misselijkheid en buikpijn. Ongeveer 5-10% van de patiënten ervaart milde spierklachten zoals stijfheid of zwakte. Maagdarmproblemen zoals diarree, verstopping of winderigheid kunnen ook voorkomen. Deze bijwerkingen zijn meestal mild en verdwijnen vaak na enkele weken gebruik. Vermoeidheid en duizeligheid worden ook gerapporteerd door sommige gebruikers. De meeste patiënten kunnen statines zonder problemen gebruiken.
Hoewel zeldzaam, kunnen statines ernstige bijwerkingen veroorzaken die onmiddellijke medische aandacht vereisen. Rhabdomyolyse, een ernstige spierafbraak, komt voor bij minder dan 0,1% van de gebruikers maar kan levensbedreigende nierschade veroorzaken. Levertoxiciteit is een andere zeldzame maar ernstige complicatie. Symptomen hiervan zijn donkere urine, extreme spierpijn, gele verkleuring van huid of ogen, en ernstige vermoeidheid. Nieuw ontstane diabetes kan ook optreden, vooral bij patiënten met risicofactoren.
Neem onmiddellijk contact op met uw arts bij onverklaarbare spierpijn, zwakte of donkere urine. Ook bij aanhoudende buikpijn, gele verkleuring van huid of ogen, of ernstige vermoeidheid moet u medische hulp zoeken. Stopzetting van het medicijn kan noodzakelijk zijn bij ernstige bijwerkingen. Bespreek altijd veranderingen in uw gezondheid met uw behandelend arts.
Statines kunnen wisselwerken met verschillende medicijnen, wat het risico op bijwerkingen verhoogt. Antimycotica zoals ketoconazol, bepaalde antibiotica en ciclosporine kunnen de statineconcentratie verhogen. Grapefruitsap kan de afbraak van sommige statines remmen. Warfarine-effecten kunnen worden versterkt door statines. Informeer uw arts altijd over alle medicijnen, supplementen en kruidentherapieën die u gebruikt. Uw apotheek controleert automatisch op mogelijke interacties bij het afgeven van medicijnen.
Een hart-gezond dieet ondersteunt de werking van cholesterolmedicatie effectief. Beperk verzadigde vetten uit vlees, volle zuivel en gefrituurde voedingsmiddelen tot maximaal 7% van uw dagelijkse calorie-inname. Kies voor:
Vermijd transvetten volledig en beperk cholesterolrijke voedingsmiddelen zoals eigeel en orgaanvlees. Een geregistreerd diëtist kan u helpen bij het opstellen van een persoonlijk voedingsplan.
Regelmatige fysieke activiteit verhoogt het 'goede' HDL-cholesterol en verlaagt triglyceriden. Streef naar minimaal 150 minuten matige inspanning per week, verdeeld over verschillende dagen. Wandelen, fietsen, zwemmen en tuinieren zijn uitstekende keuzes. Krachttraining twee keer per week helpt bij het behouden van spiermassa en het verbeteren van de stofwisseling. Begin geleidelijk als u niet gewend bent aan bewegen en overleg met uw arts bij onderliggende gezondheidsproblemen.
Roken verlaagt het 'goede' HDL-cholesterol en verhoogt het risico op hart- en vaatziekten aanzienlijk. Stoppen met roken is een van de belangrijkste stappen voor uw cardiovasculaire gezondheid. Alcohol in matige hoeveelheden (maximaal 1 glas per dag voor vrouwen, 2 voor mannen) kan het HDL-cholesterol licht verhogen, maar overmatig gebruik schaadt de lever en verhoogt triglyceriden. Vraag uw huisarts om ondersteuning bij het stoppen met roken.
Uw arts zal uw cholesterolwaarden en leverfunctie regelmatig controleren, meestal na 6-8 weken en daarna om de 3-6 maanden. Bloedonderzoek vindt plaats op nuchtere maag voor accurate resultaten. Houd een medicatiedagboek bij en noteer eventuele bijwerkingen. Kom altijd naar uw geplande controleafspraken, ook als u zich goed voelt.
